Suha Faiz

Turkish Text | View Images


It was in the summer of 1939, when I was thirteen and a half, that my brother and I came out to Cyprus for a holiday which was supposed to last about a month. This was the only time I had been there in the five years since I had gone to school in England. And the gap between one's eight and thirteenth years is a huge one. The Polish crisis boiled over while we were out in Cyprus. On the second of September, following Hitler's invasion of Poland, Britain gave Germany an ultimatum to withdraw in 24 hours. The next day Chamberlain announced over the wireless that, as the withdrawal had not been made, Britain was at war with Germany. We were unable to return to England. My immediate reaction was youthful excitement and pleasure that I was going to stay on indefinitely in Cyprus. I suppose, given my age, I might be forgiven for being so unimaginative. Father and Mother must have been desperately worried and anxious - whether to accept that all their plans and expenses so far on an English education for their children must be abandoned or whether, against the odds, they should try to get us back to England, with all the separation, and danger, that this would involve in conditions of world war. They must have agonised over this.

Our being away from school was clearly worrying for my father - especially as my brother had already missed much of a year when he had been so ill. He managed for a while to get hold of a young man, George Meikle, who was an assistant master at the English School in Nicosia, to come and tutor us once a week - for maths and Latin, I seem to recall. My very faint memories of these sessions are more of social occasions than pedagogic instruction.

It must have been either at Christmas 1939 or the New year of 1940 that the Stones gave an evening party for about a dozen people. Father, Mother and we two boys were invited. It now seems pretty clear to me that by this time final arrangements had been made for a return to England by my brother and me, father having managed to get us on a ship to Alexandria, transferring there to another going to Marseilles, from where we were to travel across France by train.

On arriving back in England we travelled straight back to Ellesmere. It was the Easter term of 1940, just before Hitler ordered the opening of the Blitzkrieg which, in a matter of weeks gave him victory over the whole north-western mainland Europe. (And I need to remind myself that although we have come to identify the word Blitz with the aerial bombardment of Britain which began in the autumn of 1940 it was actually the land offensive for which the German term "lightning war" was first used, and seen in action - swift movement by armoured units, in combination with infantry, and supported by tactical dive-bombers.) We returned to Britain just about the time when the inactivity which was to be known as 'the phoney war' ended and war in reality burst upon us. What my poor parents must have suffered, in full relastion of what they had sent us back to, I can now only faintly imagine. At the time, to my shame, and as far as I can remember, I did not even think of this.

I now note as a curious fact that in writing the earlier part of these recollections I found the episodes, and even the words to record them, came reasonably freely; but having now reached these later Ellesmere years, I find I have to strain - and even urge myself - to recapture the past. Those years seem to exist in a somehow strangely unreal less direct, of the fact that the arrival of puberty coincided with the onset of the first part of the real war so that the core years of my schooldays from 1940 to 1943 were the ones during which things were the darkest on the war front. And from our return to Britain until I left school in the summer of 1943, we also no longer went down to Devon for our holidays, but used to go to different places nearer the school. Only one of these places has left a mark on my memory. This was a rectory, at Erbistock on Deeside.

It was while we were there that we learned of our father's death the previous winter. As I think back to that moment when my brother told me the news - which had, unbelievably, reached him first by way of letter of Condolence from Miss Millen who was now in England and had just heard - I remember three things. First the absolute numbness. I did not cry for a whole day - could not - and wondered why I wasn't crying and couldn't. Then, at breakfast the next day (over a boiled egg as it happens), the dam bursting, but soundlessly. And last a quiet new felling of closeness to my brother.

The fall of Dunkirk; the blitz on London and other cities; the sinking of the Hood, and then of the Repulse off Malaya; the fall of the supposedly impregnable fortress of Singapore; the German advances in the Western Desert and the seemingly increasing likelihood that Cyprus would be in the front line - these were the background to our school years between 1940-1942. And yet, in retrospect, I seemed to be living detached from these epoch-making world events - the 'real' world beyond Ellesmere. I imagine now that I was emotionally desensitised; but whether this was something which fitted me better to cope with the 'unreality' of the position I was in, or was the dire consequence of it - who shall say?

When I arrived at Worcester (in October 1943) there must have been few in the country who had any idea that we were already well past the chronological mid point of the war. I could (when I thought about it) envisage my three years as an undergraduate lasting the full course of the war, for there was still the grim prospect of a long drawn out struggle against the Japanese, who occupied and controlled the whole of South East Asia and much of the Pacific, even if - though not long after D-Day we began to se the prospect as being 'after' rather than 'if' - victory in Europe were assured. As colonials neither my brother nor I were liable for 'call up'. The possibility that my brother might not survive I resolutely declined to contemplate. Had that happened I do not know whether I too would have joined up - or whether I would have felt I owed it to my mother to save her from losing her husband and, possibly, both her children. She was, in 1943, only thirty eight. As it was, the war in Europe ended towards the beginning of my second year at Worcester; and with the Doomsday- seeming bombs on Hiroshima and Nagasaki within a couple of days of each other, the Asia war too was over less than six months later.

My time at Worcester divides into two, overlapping periods. The transition from the first to the second was to me almost imperceptible; the change from wartime to peacetime Oxford. Stark though the contrast must have been for those coming back from the services (some from actual combat), for those up in 1944 the difference in 1945 was rather less evident.

The bigger change for me came in Michaelmas 1947 when, accepted for the Colonial Service, I came up again, this time a Bachelor's gown, for a year's course of instruction intended to give us budding colonial administrators a general grounding in our coming responsibilities. The minute I had learned that I had been successful in the Schools I had managed to get a passage to Cyprus. How this was achieved in 1946 I have no recollection, but it was almost certainly through the Welfare Department of the Colonial Office, who had great sort of 'Consular' responsibility for colonials in Brittan. Anyway, there was I, in June 1946, on a ship returning Italian prisoners of war to their homeland - and me to mine.



1939’un yazında on üç buçuk yaşındayken kardeşim ve ben sözümona bir ay kadar sürmesi beklenen tatil için Kıbrıs’a geldik. İngiltere’de okula gitmemden bu yana, 5 yıl içerisinde orda bulunduğum tek zaman buydu. Kişinin sekizinci ve onüçüncü yaşı arasındaki boşluk oldukça büyük. Biz Kıbrıs’tayken Polonya krizi galeyana geldi. Eylül’ün 2’sinde, Hitler’in Polonya’yı işgalini takiben, Britanya Almanya’ya 24 saat içinde geri çekilmesi için ültimatom verdi. Ertesi gün Chamberlain, geri çekilme olmadığından Britanya’nın Almanya’yla savaş halinde olduğunu radyodan anons etti. İngiltere’ye geri dönmemiz olanaksızdı. Benim hemen ilk tepkim süresiz olarak Kıbrıs’ta kalacağımdan gençliğe özgü heyecan ve memnuniyetti. Yaşıma bakarsak, bu kadar yaratıcı hayal gücüm olmadığı için sanırım affedilebilirim. Annemle babam umutsuzca kaygılanmış ve endişelenmiş olmalılar – ya çocukları için bu zamana kadarki İngiliz eğitimiyle ilgili bütün planlarından ve masraflardan tamamiyle vazgeçmeleri gerektiğini kabul etmeliler ya da herşeye rağmen dünya savaşı sartlarında bütün ayrılık ve tehlikeyle beraber bizi İngiltere’ye geri göndermeye çalışmaları lazım. Bu konuda fazlasınca ıstırap ve acı çekmiş olmalılar.

Bizim okuldan uzak oluşumuz açıkça babamı kaygılandırıyordu – özellikle de kardeşimin çok ağır şekilde hastalanmasıyla evvelce yılın çoğunu kaçırmış olmasından dolayı. Belli bir süre için Nicosia’daki İngiliz okulunun müdür yardımcısı olan George Meikle adlı genç bir adamı haftada bir bize Latin ve matematik öğretmesi için tutmayi başardı, diye hatırlıyorum. Bu toplantılarla ilgili çok silik hatıralarım pedagojik olmalarındansa daha çok sohbetli ortamlar olduklarına dair.

Ya 1939 Noel zamanı ya da 1940’ın yeni yılı olmalı, Stones ailesi aşağı yukarı bir düzine insan için bir akşam partisi verdi. Annem, babam ve biz iki oğlan davetliydik. Benim ve erkek kardeşimin İngiltere’ye geri dönüşü için bu zamana kadar son hazırlıkların yapılmış olduğu şimdi oldukça açık bir şekilde görünüyor. Babam bizi Alexandria’ya giden bir gemiye bindirmeyi başarmış, ordan Marsilya’ya giden bir başka gemiye aktarma yapılmış ve ordan da Fransa’yı trenle bir uçtan bir uca gitmiştik. İngiltere’ye varır varmaz doğrudan doğruya Ellesmere’e yolculuk ettik. 1940’un Paskalya sömestriydi, tam Hitler bir kaç hafta içerisinde bütün kuzey batı Avrupa yakası üzerinde kendisini zafere ulaştıran Yıldırım Savaşı’nı açmayı emretmeden önce. (Kendime hatırlatmak zorundayım ki, Ani Hava Saldırısı kelimesini 1940’ın sonbaharında başlayan Britanya’nın havadan bombardıman edilmesiyle tanıdıysak da, aslında Almanca bir terim olan “şimşek savaşı” (silahlı birliklerin, taktiksel pike uçuşu yapan bombardıman uçaklarıyla desteklenen ve piyade takımıyla kombinasyonu içindeki hızlı hareketi) ilk olarak karadan hücum için kullanılmış ve fiilen harekete geçirilmişti. Britanya’ya “sahte savaş” olarak bilinen durgunluk döneminin tam bittiği zamanda döndük ve savaşın gerçekliği bizi şoka uğrattı. Zavallı annemle babamın bizi neye gönderdiklerinin tam olarak farkına varmalarıyla çektikleri acıyı şimdi azıcık tasavvur edebiliyorum. Benim ayıbım, hatırlayabildiğim kadarıyla o zaman bunu hiç düşünmemiş olmam.

Şimdi garip bir gerçeği fark ediyorum ki bu hatıraların daha önceki kısımlarını yazarken olayları ve hatta kelimeleri buldum onları kaydetmek için, oldukça da serbest bir biçimde geldiler fakat bu daha sonraki Ellesmere yıllarına ulaştığımda, kendimi zorlamak hatta tarihi yeniden yakalamak zorunda hissediyorum. O yıllar nedense tuhaf bir şekilde varlığını gerçekdışı sürdürüyormuş gibi görünüyor. Ergenliğin gelişi gerçek savaşın ilk dönemine denk gelir, bu münasebetle 1940’tan 1943’e kadarki okul günlerimin asıl yılları savaş cephesinde vaziyetin en kötü olduğu zamandır. Britanya’ya dönüşümüzden 1943 yazında okuldan ayrılışıma kadar, tatil için daha fazla Devon’a gitmedik ama okula daha yakın olan farklı yerlere giderdik. Bu yerlerden sadece bir tanesi iz bıraktı aklımda. O da papazın Deeside üzerinde bulunan Erbistock’taki eviydi.

Biz ordayken babamızın bir önceki kış öldüğünü öğrendik. Kardeşimin haberi bana söylediği o anı geri düşündüğümde – inanılmaz şekilde, haber ilk ona, o sırada İngiltere’de olan, haberi henüz duymuş Mrs Millen’den gelen başsağlığı mektubuyla ulaştı- üç şey hatırlıyorum. İlki tamamiyle hissizlik. Bütün gün hiç ağlamadım – ağlayamadım – ve merak ediyordum neden aglamıyordum ve ağlayamadım. Ondan sonra baraj ertesi gün kahvaltıda (tesadüfen rafadan yumurta vardi) taştı fakat sessizce. Ve son olarak, sessiz yeni bir yakınlık hissi kardeşime karşı.

Dunkirk’ün düşüşü; Londra ve diğer şehirler üzerine ani hava saldırısı; Hood’un batışı ve daha sonra Repulse’in Malaya’da batışı; Singapur’un sözde zaptedilemez istihkam kalesinin düşüşü; Batı Çölü’ndeki Alman ilerleyişi ve Kıbrıs’ın ön cephede savaşma ihtimalinin artması – bunlar bizim 1940’la 1942 arasındaki okul yıllarımızın arka planıydı. Ve yine de geçmişe baktığımda, bu çığır açan dünya olaylarından, Ellesmere’in arkasındaki “gerçek” dünyadan etkilenmemiş bir şekilde yaşıyor görünüyordum. Tahmin ederim ki duygusal olarak duyarlığım azalmıştı; fakat bu, içinde bulunduğum durumun gerçekdışılığıyla baş etmek için bana daha çok uyduğundan mı yoksa onun korkunç neticesi miydi – kim söyleyebilir?

Worcester’a vardığımda (Ekim 1943’de) kronolojik olarak savaşın orta noktasını çoktan geçtiğimizin farkında olan memlekette cok az insan vardı. Zihnimde (düşündüğümde) üniversite öğrencisi olarak savaşın bütün hızıyla akışı esnasında geçen üç yılımı, canlandırabiliyorum. Avrupa’da zafer garanti altına alınsa da - D-Day’den kısa bir süre sonra “keşke” yerine “sonra” umudunu görmeye başladıysak da- bütün Güneydoğu Asya’yı ve Pasifik’in bir çoğunu işgal eden ve kontrol altında tutan Japonlara karşı hala uzun bitkin mücadelenin korkunç ihtimali vardı. Sömürgeci olarak ne kardeşim ne de ben “askere cağrılma”ya maruzduk. Kardeşimin hayatta kalamama ihtimali üzerine tereddütsüz bir şekilde düşünmeye yöneldim. Eğer gerçekleşseydi ben de orduya katılır mıydım yoksa kocasını ve muhtemelen her iki çocuğunu kaybetmekten kurtarmayı anneme borçlu olduğumu mu düşünürdüm bilmiyorum. 1943’te yalnızca 38 yaşındaydı. Savaş Avrupa’da Worcester’daki ikinci yılımın başına doğru son buldu; Hiroşima ve Nagasaki üzerine birbirinden iki gün arayla yağan kıyamet günü gibi bombalarla, Asya savaşı da altı aydan daha az bir süre içerisinde sona erdi.

Worcester’daki günlerim birbiriyle kesişen iki döneme ayrılır. Birinciden ikincisine geçiş, savaş zamanından barış zamanı Oxford’a geçerkenki değişiklik, bana göre neredeyse belli belirsizdi.

Yalın ama kontrast, askerlikten geri dönenler (bazisi gercek carpismadan), 1944’te orda olanlar için olmalı; 1945’te fark daha az belirgindi.

Benim için daha büyük değişiklik 1947’de Michaelmas’ta Sömürgeci Hizmete kabul edildiğimde geldi; yine oraya geldim, bu sefer üniversite mezunu olarak. Bir yıllık eğitim yetişmekte olan biz sömürgeci yöneticilere gelen sorumluluklarımızda genel bir temel vermeyi amaçlıyordu. Sınavlarda başarılı olduğumu öğrendiğim an Kıbrıs’a seyahat etmeyi başardım. 1946’da bunun nasıl başarıldığına dair hiç bir şey hatırlamıyorum, fakat neredeyse kesinlikle, Britanya’daki koloniler için bir çeşit çok büyük konsolosluk sorumluluğu olan Sömürgeci Daire’nin Sosyal Yardım Bölümü aracılığıyla oldu. Her neyse, 1946 Haziran’ında İtalyan savaş esirlerini memleketlerine, beni de benimkine geri götüren gemideydim.


Top of Page